Eshâb-ı kirâmın inanışları hep aynı idi. Kur’ân-ı kerîmde ve hadîs-i
şerîflerde açıkca bildirilmiş işleri yapmakda da, birbirlerine uygun
idiler. Kur’ân-ı kerîmde ve hadîs-i şerîflerde açık bildirilmemiş
birşeye inanmağı dînimiz emir etmemiştir.
Fen bilgilerinin çoğu böyledir. Bunlardan akla uygun olanlara
inanılır. Açıkca emir veya yasak edilmemiş işler ise, böyle değildir.
Böyle işleri yapıp yapmamakda, açıkca bildirilenlere benzetilmelerini,
Allahü teâlâ, derin âlimlere emr etmekdedir. Bu benzetmeyi yapabilecek
derin âlimlere “Müctehid” denir. Bu benzetmek işine, “İctihâd” denir.
Bir müctehidin ictihâd ederek elde etdiği bilgilerin hepsine, o
müctehidin “Mezheb”i denir. Eshâb-ı kirâmın hepsi derin âlim, birer
müctehid idiler. İslâmiyyet bilgilerinde, siyâset, idârecilik ve
zamanlarının fen bilgilerinde ve tesavvuf ma’rifetlerinde birer deryâ
idiler. Bu bilgilerinin hepsini, Resûlullahın “sallallahü aleyhi ve
sellem” mubârek cemâlini görmekle ve kalblere işliyen, rûhları çeken
sözlerini işitmekle, az zamanda edindiler.
Herbirinin mezhebi vardı. Mezhebleri az veyâ çok farklı idi.
Tâbi’înin ve Tebe’i tâbi’înin arasında da müctehidler vardı. Bu
müctehidlerin ve Eshâb-ı kirâmın mezheblerinden yalnız dördü kitâblara
geçip, dünyânın her yerine yayıldı. Diğerlerinin mezhebleri unutuldu.
Bu dört mezhebin îmânları, Eshâb-ı kirâmın “radıyallahü teâlâ anhüm
ecma’în” ortak olan îmânıdır.
Bunun için, dördüne de “Ehl-i sünnet” denir. Îmânları arasında
esasta ayrılık yoktur. Birbirlerini din kardeşi bilirler. Birbirlerini
severler. Birbirlerine uymıyan işlerini de, zarûret olunca,
birbirlerini taklîd ederek yaparlar. Allahü teâlâ, mezheblerin böyle
ayrı olmalarını istemişdir.
Bu ayrılığın, Allahü teâlâ tarafından Müslümanlara rahmet olduğunu,
Peygamberimiz haber vermişdir. Çünkü, dört mezheb arasındaki ufak tefek
başkalıklar, Müslümanların işlerini kolaylaşdırmaktadır.
Her Müslüman, vücûd yapısına, yaşadığı iklim şartlarına ve iş
hayâtına göre, kendisine daha kolay gelen mezhebi seçer. İbâdetlerini
ve her işini, bu mezhebin bildirdiğine göre yapar. Allahü teâlâ
dileseydi, Kur’ân-ı kerîmde ve hadîs-i şerîflerde, herşey açıkca
bildirilirdi. Böylece, mezhebler hâsıl olmazdı. Kıyâmete kadar,
dünyânın her yerinde, her Müslümanın tek bir nizâm, tek bir emir
altında yaşamaları lâzım olurdu. Müslümanların hâlleri, yaşamaları güç
olurdu.
Mehmet Oruç
