Müctehidlerin kıyası nasıl yaptıklarına bir örnek de şudur: Kur'an-ı
kerimde şarap içmek yasak edilmiş, başka içkiler bildirilmemiştir.
Şarapın haram olmasının sebebi, hamr kelimesinden de anlaşılacağı
üzere, tahmîr-i akıl, yâni aklı karıştırdığı, giderdiği içindir. Bundan
dolayı müctehidler, şarapın haram olmasındaki sebep, herhangi bir
içkide bulunsa haramdır, diye ictihâd etmişler. Her sarhoş eden şeyin
haram olduğunu emir buyurmuşlardır.
Allahü teâlâ, Kur'an-ı kerimde, ictihâd ediniz! diye emrediyor.
Birçok âyet-i kerimelerden, ilimleri derin olan yüksek derecedeki
âlimlerin ictihâd ile emrolundukları anlaşılmaktadır. Bunu için
ehliyyeti ve liyâkati olanların ictihâd etmesi farzdır.
İctihâd makamına lâyık olabilmek için, birçok kayd ve şartlar
vardır. Evvelâ arabî yüksek ilimleri tamam bilmekle berâber, Kur'an-ı
kerimin hepsi ezberinde olmak, sonra, âyet-i kerimelerin mâna-i
murâdîsini, mâna-i işârisini, mâna-i zımnî ve iltizâmîsini bilmek
gerekir.
Ayrıca âyet-i kerimelerin, indiği zamanları ve sebepleri ve ne
hakkında geldiklerini, nâsih, mensûh olduklarını ve bunlar gibi diğer
yönlerini bilmek gerekir.
Ayrıca, kütüb-i sitte ve diğer hadis kitaplarında bulunan hadis-i
şeriflerin hepsini ezberden bilmek ve her hadisin ne zaman ve ne için
söylendiğini ve şümûl derecesini, hangi hadisin diğerinden evvel veya
sonra olduğunu, âit oldukları cihetleri, hangi vak'a ve hâdise üzerine
söylendiklerini ve kimler tarafından nakil ve rivayet edildiklerini ve
bunların her birinin hâl tercümelerini bilmek gerekir.
Ayrıca, fıkıh ilminin üsûl ve kâidelerine vâkıf olmak, oniki ilmi,
âyet-i kerimelerin ve hadis-i şeriflerin rümûz ve işaretlerini ve
mânevi tefsîrlerini anlayıp kavrıyabilecek ayrı bir irfâna, nûr-i îman
ve itmi'nân ile dolu münevver bir kalb ve vicdâna sahip bulunmak
lâzımdır.
Bu yüksek vasıflar ve özellikleri, fazîletleri taşıyan, akılları
kuvvetli kimseler, ancak Peygamberimizin asr-ı saadetinde ve Sahâbe-i
kiramın zamanında ve Tâbiîn ve Tebe'i tâbiîn devrinde bulunabiliyor,
sohbet bereketi ile yetişiyordu. Zaman ilerleyip, asr-ı saadetten
uzaklaşıldıkça, fikirler bozulmuş, dağılmış, bid'atler türemiş, üstün,
kıymetli kimseler yavaş yavaş azalmış, dördüncü asırdan sonra, bu
sıfatlara sahip bir âlim ortada kalmamıştır. Bunda âlimler ittifak
etmişlerdir.
Mehmet Oruç
