Ehli sünnete göre mezhebler, dinin dört kaynağı olan Kıyas üzerine bina
edilir. Kıyas, birşeyi başka şeye benzetmek demektir. Fıkhta,
nasstan(Kur’an-ı kerimden, Hadis-i şeriflerden) anlaşılamıyan birşeyin
hükmünü, bu şeye benziyen başka şeyin hükmünden anlamak demektir.
Kıyas, Kur'an-ı kerimin ve hadis-i şeriflerin, derin, örtülü
manalarını meydana çıkarmaktır. Eshab-ı kiram da kıyas yapar, onların
da ayrı mezhebleri var idi. Beydavi tefsirinde kıyas ve icmaın, İmran
suresinin 108. ayetinde emredildiği yazılıdır. İbni Abidin hazretleri,
“Kıyas ile anlaşılan bilgileri kabul etmiyen, doğru yoldan saparak
bid'at ehli olur, muhakkak Cehenneme girer” buyuruyor.
Kıyasın delil olduğu aklen ve naklen sabittir. (Fatebiru) ayet-i
kerimesine, “Bilmediklerinizi, bildiklerinize kıyas edin” manası
verilmiştir. Bu ayet-i kerimenin, kıyasın caiz ve gerektiğini
bildirdiği, Beydavi tefsirinde yazılıdır.
Araf suresinin, “Allahü teâlâ, rüzgarı, rahmeti olan yağmurdan
önce, müjdeci gönderir. Rüzgarlar, ağır olan bulutları sürükler.
Bulutlardan ölü olan toprağa su yağdırır, o yağmurla yerden meyvalar
çıkarırız. Ölüleri de mezarlarından böyle çıkaracağız” mealindeki 57.
ayet-i kerimesi de kıyasın hak olduğunu isbat etmektedir. Bu ayette,
ihtilaflı olan bir şeyi, sözbirliği ile anlaşılmış olana benzetmek
bildirilmektedir. Çünkü, Allahü teâlânın yağmur yağdırdığını ve yerden
ot çıkardığını, hepsi biliyordu. Öldükten sonra dirilmenin hak
olduğunu, yeryüzünün kuruduktan sonra tekrar yeşillenmesine benzeterek
isbat etmektedir.
Kıyası, ictihad yapma yetkisi olan müctehidler yapabilir. İctihâd,
gücü, kuvveti yettiği kadar, zahmet çekerek, uğraşarak çalışmak
demektir. İctihâddan maksat, âyet-i kerimelerden ve hadis-i
şeriflerden, mânaları açıkça anlaşılmıyanları, açıkça bildiren diğer
ahkâm-ı şer'ıyyeye kıyâs ederek, benzeterek, bunlardan yeni hükmler
çıkarmaya uğraşmak, çalışmak demektir.
Meselâ anaya, babaya itaati emreden âyet-i kerimede,”Onlara, öf
sıkıldım demeyin!” buyuruluyor. Dövmekten, söğmekten bahis
buyurulmamıştır. Âyet-i kerimede, yalnız bunların en hafîfi olan öf
kelimesi açıkça bildirildiğine göre, müctehidler, dövmenin, söğmenin ve
hakâret etmenin elbette haram olacağını ictihâd etmişlerdir.
Mehmet Oruç
