Dört mezhebin hâli, bir şehir halkının hâline benzer. Bu halk, önlerine
çıkan bir işin nasıl yapılacağı kanûnda bulunmazsa, o şehrin eşrâfı,
ileri gelenleri toplanıp, o işi kanûnun uygun bir maddesine benzeterek
yaparlar. Ba’zan uyuşamayıp, ba’zısı devletin maksadı, beldeleri ta’mîr
ve insanların râhatlığıdır der. O işi, re’y ve fikrleri ile, kanûnun
bir maddesine benzetir. Bunlar, hanefî mezhebine benzer.
Ba’zıları da, devlet merkezinden gelen me’mûrların hareketlerine
bakarak, o işi, onların hareketine uydurur ve devletin maksadı, böyle
yapmaktır derler. Bunlar da, Mâlikî mezhebine benzer.
Ba’zıları ise kanûnun ifâdesine, yazının gidişine bakarak, o işi yapma yolunu bulur. Bunlar da, Şâfi’î mezhebi gibidir.
Bir kısmı ise, kanûnun başka maddelerini de toplayıp, birbiri ile
karşılaşdırarak, bu işi doğru yapabilmek yolunu arar. Bunlar da,
Hanbelî mezhebine benzer.
İşte şehrin ileri gelenlerinden her biri, bir yol bulur ve hepsi,
yolunun doğru ve kanûna uygun olduğunu söyler. Kanûnun istediği ise, bu
dört yoldan biri olup, diğer üçü yanlışdır. Fakat, kanûndan
ayrılmaları, kanûnu tanımadıkları için, devlete karşı gelmek için
olmayıp, hepsi kanûna uymak, devletin emrini yerine getirmek için
çalışdıklarından, hiçbiri suçlu görülmez.
Hatta, böyle uğraştıkları için, beğenilir. Fakat, doğrusunu bulan
dahâ çok beğenilip, mükâfât alır. Dört mezhebin hâli de böyledir.
Allahü teâlânın istediği yol, elbette birdir. Dört mezhebin ayrıldığı
bir işde, birinin doğru olup, diğer üçünün yanlış olması lâzımdır.
Fakat, her mezheb imâmı, doğru yolu bulmak için uğraşdığından,
yanılanlar af olur.
Hattâ sevâb kazanır. Çünkü, Peygamber efendimiz, “Ümmetime, yanıldığı ve unuttuğu için cezâ yokdur” buyurdu.
Bu ayrılıkları ba’zı işlerde olup, ibâdetlerin çoğunda, yanî
Kur’ân-ı kerîmin ve hadîs-i şerîflerin açık olarak bildirdikleri
ahkâmda ve inanılacak şeylerde, aralarında tam birlik bulunduğundan,
birbirini kötülemezler.
Mehmet Oruç
