Haş suresinin ikinci ayetinde,”Ey akıl sahipleri! Akıl erdiremediğiniz
mes'elelerde, onları bilen ve derinliklerine tâm ermiş olanlara tâbi
olunuz” buyurulmaktadır. Burada tabi olunması emredilen kimseler,
müctehidlerdir.
İctihâd makamına varmış bulunan bu yüksek kimseler, kendi
ictihâdlarına göre hareket etmek mecbûriyetindedir. Başka müctehidlerin
ictihâdlarına tâbi olamazlar. Hattâ Peygamberlerin zamanlarında da,
sahâbîlerden biri, kendi Peygamberinin ictihâdına uymıyan ictihâdda
bulunursa, kendi ictihâdına göre hareket ederdi.
Burada bir suâl sorulabilir. Peygamberler de ictihâd eder mi idi?
Evet, onlar da, Allahü teâlânın açıkça bildirmediği emirleri, açık
bildirilmiş olan emirlere kıyâs ederek, benzeterek ictihâd ederlerdi.
Fakat ictihâdlarda hatâ edip yanılmak ihtimali olduğundan,
ictihâdlarında hatâ ederlerse, Allahü teâlâ, derhâl Cebrâîl
aleyhisselâmı göndererek, hatâları vahy ile düzeltilirdi. Yâni
Peygamberlerin ictihâdları hatâlı kalmazdı.
Meselâ, Bedr gazasında alınan esîrlere yapılacak şey için, Server-i
âlem bazı Sahâbe-i kiram ile birlikte bir türlü, Ömer ise, başka türlü
ictihâd etmişlerdi. Sonra, âyet-i kerime gelerek, Allahü teâlâ,
Hazret-i Ömerin ictihâdının doğru olduğunu bildirdi.
Bunun gibi (Abese) sûresi de, bir ictihâd hatâsını düzeltmek için
nâzil olmuştu.Peygamber efendimizin vefâtları sırasında, hokka ve kalem
hakkındaki emirlerinin anlaşılmasında Hz. Ömerin ictihâdı, yine
böyledir.
Eshâb-ı kirâmdan sonra meşhûr dört imam ve bunların mezheplerine
göre ictihâd eden imam-ı Ebû Yûsüf, imam-ı Muhammed, imam-ı Züfer, ibni
Nüceym, imam-ı Râfi'î, imam-ı Nevevî, imam-ı Gazâlî ve benzerleri gibi
yüksek âlimler yetişti.
Asr-ı saadet uzaklaştıkça, hadis-i şerifleri nakil ve rivayet eden
oniki silsilenin, yâni haber verme zincirinin halkaları arttı. Hadis-i
şeriflerin hangi silsileden ve hangi kimselerden alınacağı, düşünülecek
bir mes'ele oldu ve çok güç ve belki imkânsız oldu.
Bundan dolayı, dördüncü asırda n sonra, ictihâd edebilecek bir âlim
yetişemez oldu. Bütün müslümanlar, bu dört imamdan birine tâbi olup, o
imamın mezhebine uymaya mecbûr oldu.
Mehmet Oruç
