Allahü teâlâ ve Peygamberi, mü’minlere merhamet ettikleri için, ba’zı
işlerin nasıl yapılacağı, Kur’ân-ı kerîmde ve hadîs-i şerîflerde açık
bildirilmedi. Açıkca bildirilse idi, öylece yapmak farz ve sünnet
olurdu. Farzı yapmıyanlar günâha girer, farza ve sünnete kıymet
vermiyenler de kâfir olurdu. Mü’minlerin hâli güç olurdu.
Böyle işleri, açık bildirilmiş bulunanlara benzeterek işlemek lâzım
olur. Din âlimleri arasında, işlerin nasıl yapılabileceğini, böyle
benzeterek anlıyabilenlere, “Müctehid” denir. Müctehidin, bir işin
nasıl yapılacağını anlamak için, son gayreti ile uğraşarak görüşüne,
doğruya en yakın zannına göre amel etmesi, kendine ve ona uyanlara
vâcib olur. Ya’nî, âyet-i kerîmeler ve hadîs-i şerîfler, böyle yapmağı
emir etmektedir.
Müctehid, bir işin nasıl yapılacağını anlamağa çalışırken
yanılırsa, günâh olmaz. Sevâb olur. Uğraşmasının sevâbını kazanır.
Çünkü, insana gücü, kuvveti yetdiği kadar çalışması emir olundu.
Müctehid yanılırsa, çalışması için bir sevâb verilir. Doğruyu bulursa,
on sevâb verilir.
Eshâb-ı kirâmın hepsi büyük âlim, yanî müctehid idiler. Bunlardan
sonra gelenler arasında, ilk zamanlar ictihâd yapabilecek büyük âlim
çok idi. Bunların her birine nice kimseler uyardı. Zamanla, bunların
çoğu unutularak, Ehl-i sünnet içinde, yalnız bu dört mezheb kaldı.
Sonraları, olur olmaz kimseler çıkıp da, müctehidim diyerek, bozuk
fırkalar çıkarmamaları için, Ehl-i sünnet, bu dört mezhebden başka
mezhebe uymadı.
Bu dört mezhebden herbirine, Ehl-i sünnetden milyonlarla kimse
uydu. Dört mezhebin i’tikâdı bir olduğundan, birbirine yanlış demez,
bid’at sâhibi, sapık bilmezler. Doğru yol, bu dört mezhebdedir deyip,
her biri kendi mezhebinin doğru olmak ihtimâli dahâ çokdur bilir.
İctihâd ile anlaşılan işlerde, islâmiyyetin açık emri bulunmadığı için,
bir adamın mezhebi yanlış olup da, diğer üç mezhebden birisinin doğru
olmak ihtimâli var ise de, herkes “Benim mezhebim doğrudur, yanlış
olmak ihtimâli de vardır ve diğer üç mezheb yanlışdır, doğru olmak
ihtimâli de vardır” demelidir.
Böylece, harac, sıkıntı olmadıkca, bir işi bir mezhebe göre, başka
bir işi de başka mezhebe göre yaparak, dört mezhebi karıştırmak câiz
olmaz. Bir kimse, dört mezhebden hangisini taklîd ediyor ise, yanî
hangi mezhebi seçmiş ise, o mezhebdeki bilgileri öğrenmesi, harac,
sıkıntı olmadıkca, her işinde o mezhebe uyması lâzımdır.
Mehmet Oruç
